Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ
Tóm tắt
Bài viết giới thiệu diện mạo cơ bản của một hình thức sân khấu đặc trưng cho cư dân Khmer ở Nam
Bộ qua những chuyến điền dã mà chúng tôi đã có dịp thu thập được, đó chính là sân khấu Dù kê, trong
đó chú trọng đến hình tượng Chằn trong loại hình nghệ thuật này. Sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ đã
dung nạp những yếu tố khác vào trong nó một cách hòa hợp và nhuần nhuyễn. Loại hình này là kết quả
giao lưu văn hóa của các dân tộc sinh sống trên mảnh đất Nam Bộ.
Từ khóa: Dù kê, Khmer Nam Bộ, hình tượng Chằn (Yeak).
Abstract
This paper is to introduce a basic appearance of a distinctive form of the Southern Khmer people
through our fieldtrip. That is “Du ke” on which Yeak figuration is mainly focused. “Du ke” receives
other factors harmoniously and smoothly. This type of theatre results from cultural exchanges among
various ethnic groups living in the southern land.
Keywords: Du ke, the Southern Khmer, Yeak figuration.
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 1 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 1](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-1_iz2VFBNlMn.jpg)
Trang 1
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 2 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 2](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-2_ftzDTEHfhs.jpg)
Trang 2
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 3 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 3](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-3_gWcKErQxQS.jpg)
Trang 3
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 4 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 4](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-4_pKQEbZ4XeN.jpg)
Trang 4
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 5 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 5](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-5_nCh5QRl0mC.jpg)
Trang 5
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 6 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 6](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-6_sjnx3hX2pk.jpg)
Trang 6
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 7 Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ trang 7](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/image/2022/01/10/3939/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b-trang-7_p2JbRQzwPL.jpg)
Trang 7
Tóm tắt nội dung tài liệu: Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ
![Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ Hình tượng chằn trong sân khấu dù kê của người Khmer ở Nam Bộ](https://s1.ebooks.com.vn/yetwygzggocsqsc5/thumb/2022/01/09/hinh-tuong-chan-trong-san-khau-du-ke-cua-nguoi-khmer-o-nam-b_Gcgdale1YW.jpg)
Tạp chí Khoa học Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” yên tâm theo nghề, cống hiến hết mình vì sự tồn tại cùng đáng quý. Do đó, để Rô băm, Dù kê tiếp tục HÌNH TƯỢNG CHẰN TRONG SÂN KHẤU DÙ KÊ và phát triển của nền nghệ thuật dân tộc. đứng vững được với thời gian, không bị mai một, CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM BỘ Nguyễn Thị Tâm Anh1 3. Kết luận không bị chìm vào quên lãng, thì ta cần nhanh chóng đào tạo được đội ngũ kế thừa có đủ tâm, Đến nay, tại vùng đất phương Nam, người Tóm tắt đủ lực, để khi Rô băm, Dù kê được ghi tên trong Khmer vẫn còn lưu giữ được hai loại hình nghệ Bài viết giới thiệu diện mạo cơ bản của một hình thức sân khấu đặc trưng cho cư dân Khmer ở Nam thuật sân khấu dân gian độc đáo của dân tộc, đặc danh sách những Di sản văn hóa phi vật thể của Bộ qua những chuyến điền dã mà chúng tôi đã có dịp thu thập được, đó chính là sân khấu Dù kê, trong biệt là kịch hát Dù kê, góp phần làm phong phú thế giới, thì ta vẫn đủ sức duy trì, giữ mãi được vẻ đó chú trọng đến hình tượng Chằn trong loại hình nghệ thuật này. Sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ đã thêm vốn văn hóa của dân tộc, làm đặc sắc thêm độc đáo, tính truyền thống của hai loại hình sân dung nạp những yếu tố khác vào trong nó một cách hòa hợp và nhuần nhuyễn. Loại hình này là kết quả vốn văn hóa dân gian Nam Bộ, đó là một điều vô khấu dân gian đặc sắc này. giao lưu văn hóa của các dân tộc sinh sống trên mảnh đất Nam Bộ. Từ khóa: Dù kê, Khmer Nam Bộ, hình tượng Chằn (Yeak). Tài liệu tham khảo Abstract This paper is to introduce a basic appearance of a distinctive form of the Southern Khmer people Đàm Văn Hiển, Trần Văn Bổn, Lê Hàm. 2012. Sân khấu dân gia. NXB Văn hóa dân tộc. through our fieldtrip. That is “Du ke” on which Yeak figuration is mainly focused. “Du ke” receives Đào Huy Quyền, Sơn Ngọc Hoàng, Ngô Khị. 2007. Nhạc khí dân tộc Khmer Sóc Trăng. Nxb Tổng other factors harmoniously and smoothly. This type of theatre results from cultural exchanges among hợp Tp. HCM. various ethnic groups living in the southern land. Lê Huy Hoàng. 2001. Xây dựng chính sách xã hội tạo sự công bằng, bình đẳng trong việc phát huy Keywords: Du ke, the Southern Khmer, Yeak figuration. nguồn lực sáng tạo của con người Việt Nam hiện nay. Triết học. số 9. tr. 5-8. Phạm Minh Hạc. 2001. Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nxb Chính trị Quốc gia. 1. Đặt vấn đề thường nhưng khát khao sáng tạo. Do nhu cầu đời Phạm Thị Phương Hạnh (Chủ biên). 2011. Văn hóa Khmer Nam Bộ - Nét đẹp trong bản sắc văn hóa Dân tộc Khmer vốn có một nền văn hóa nghệ sống văn hóa tinh thần, cư dân Khmer sau những Việt Nam. NXB Chính trị Quốc gia – Sự Thật. thuật đặc sắc và phong phú. Qua bao thăng trầm ngày lao động cực nhọc trên ruộng rẫy đã tìm cách trong lịch sử dân tộc và cũng chính là những biến thư giãn bằng âm nhạc. Ban đầu, chỉ dưới các hình động trong lịch sử nghệ thuật, dân tộc Khmer đã thức đơn giản, thô sơ, sử dụng cây cối làm phông đã có một số loại hình nghệ thuật dần bị mai một, nền cùng vài nhạc cụ mà quây quần bên nhau. thậm chí mất hẳn. Nguồn gốc của loại hình này đến nay vẫn chưa Sân khấu của người Khmer ở Nam Bộ nói có những chứng cứ xác thực. Một số nghệ sĩ ở Sóc chung khá đa dạng, từ các loại hình diễn xướng Trăng cho rằng người khai sinh ra Dù kê là ông Lý dân gian đến Rô băm, Dù kê và Yì kê Trong đó, Cọn (còn có tên là Lý Cuông), quê gốc ở xã An Rô băm và Dù kê là hai loại hình sân khấu tiêu Ninh, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. Ông đã cho biểu, vẫn được bảo tồn lưu giữ trong cộng đồng rước thầy Soun ở Trà Vinh về dạy hát tập tuồng, cư dân Khmer Nam Bộ cho đến ngày nay. Loại thời gian này vào khoảng năm 1921. Đoàn Dù kê hình Yì kê là loại hình nghệ thuật độc đáo ở vùng của ông được thành lập mang tên Tự lập ban sân Bảy Núi – An Giang. Ở đây, chúng tôi muốn giới khấu sơn thủy2. thiệu diện mạo cơ bản của một hình thức sân khấu Tuy nhiên, sự hình thành của loại hình này đặc trưng cho cư dân Khmer ở Nam Bộ qua những phải kể từ sau năm 1930, khoảng thời gian này có chuyến điền dã mà chúng tôi đã có dịp thu thập ba gánh hát lớn: Nhật Nguyệt Quang, Tự lập ban được, đó chính là sân khấu Dù kê. và Tự lập thành. Ba gánh hát cạnh tranh nhau và 2. Sân khấu Dù kê – Loại hình nghệ thuật độc phát triển Dù kê lên những bước mới. Khi sang đáo của người Khmer Nam Bộ biểu diễn tại Campuchia, do sự kết hợp của sân 2.1. Về nguồn gốc khấu Rô băm truyền thống cùng những môn nghệ Về nguồn gốc, có thể nói Dù kê là sản phẩm thuật có mặt trên vùng đất Nam Bộ như Cải lương của người Khmer sinh sống, cư trú trên vùng Tây Nam Bộ. Đó là những con người lao động bình 2 Theo Ngô Hồng Khanh, “Từ Cải lương Nam Bộ đến sân khấu Dù kê Bassắc” in trong Về sân khấu truyền thống 1 Thạc sĩ, Khoa Xã hội học – Công tác xã hội – Đông Nam Á, Khmer Nam Bộ, Sở VHTT Sóc Trăng, 1 ... cốt truyện để dẫn đến một trong những trận đánh hơn, có đeo nanh. Chằn lính của Chằn Reap (có để đức cho kiếp sau, tích thật nhiều phước để được tiêu diệt con Chằn thuộc hạ hay trận đánh kết thúc nghĩa là chằn đó ở trong cung) thì đồ màu xanh, có giải thoát về sau nên việc thờ cúng Tổ cũng là một diệt Chằn Krong Reap. Ý nghĩa triết lý ở đây là cái đeo nanh. Chằn tu thì mặc đồ màu trắng và vàng, cách thể hiện sự biết ơn những người đi trước, ác luôn tồn tại bên cạnh cái thiện và cái thiện chiến có đeo miếng vải trắng trên vai. Chằn tu vẽ mặt những người thầy đã tạo nên sân khấu này. Như đã thắng cái ác là kết thúc có hậu mà nhân dân mong màu trắng có pha màu đen một ít, chân mày màu nói, người dân Khmer rất tin vào nhân quả nên nếu ước. Do đó, trong chừng mực nhất định có thể nói trắng và không đeo nanh. Chằn nữ còn gọi là Yeak không cúng Tổ cũng giống như con cháu làm gì đó rằng mô típ diệt Chằn trong sân khấu và cả trong Keyney, mặc đồ rực rỡ và vẽ mặt rất đẹp, không mà quên đi ông bà, cha mẹ mình vậy. văn học Khmer đều bắt nguồn từ truyện Ream kê. đeo nanh. Tuy nhiên, vai Chằn nữ này hiện nay Ngôn ngữ chính của sân khấu Dù kê là ca hát, Điều này chứng tỏ Ream kê đã tạo nên một xu không còn được thể hiện trên sân khấu. hướng sáng tạo nghệ thuật độc đáo riêng của các Chằn Vua Krong Reaptrong sân khấu Dù kê đối thoại trên nền nhạc kết hợp với sự sáng tạo ngẫu 3 Kép núi trong hát Bội: mặt xanh xám, mắt tròng xéo, má Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 hứng của từng diễn viên. Dù kê khác với Rô băm nghệ sĩ Khmer. đỏ, đen hay xanh; trên đầu có chít khăn đen của tên cướp. 80 Soá 13, thaùng 3/2014 Soá 13, thaùng 3/2014 81 Tạp chí Khoa học Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” cho miệng màu đỏ, mũi màu xanh, phần trán có thể Vẽ tùy sáng tạo cho màu đỏ hồng... tất cả những cách thức này tùy của diễn viên thuộc vào khả năng sáng tạo của từng diễn viên, miễn sao thể hiện được nét hung tợn của nhân vật Chằn. Một khuôn mặt của diễn viên vẽ mất khoảng 25 phút. Chất liệu để vẽ mặt là sơn bột màu trộn với mỡ heo. Việc thể hiện những đặc điểm nhân vật trên Màu đen Viền màu đen sân khấu Dù kê dựa vào cơ sở mà những nghệ nhân dân gian trước đã quy định. Ví dụ như Chằn Krong Reap sử dụng trang phục màu đỏ, vẽ mặt cũng dùng màu đỏ tượng trưng cho sức mạnh và Màu trắng hoặc đỏ uy quyền. Vai Khỉ Hanuman được thiết kế trang Mô phỏng vẽ mặt nạ kiểu Chằn nữ phục màu trắng có những xoáy tròn, còn các diễn Chất liệu vẽ mặt trong Dù kê viên vẽ mặt thì lấy tông màu trắng là chủ đạo. Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 Vì là vai phản diện tiêu biểu cho cái ác nên các - Tr’ong diêng: như bưng người lên, hai tay động tác múa của vai Chằn được cường điệu, trông đưa lên cao “hứng máu”. rất dữ tợn. Trên sân khấu, vai Chằn Dù kê thể hiện - Chơ-bôt puk mót: vuốt râu. Màu đen hết mình qua động tác múa và võ thuật. Chằn luôn Ngoài những động tác chính đó, vai Chằn cần dùng động tác võ lực nhằm áp đảo đối phương, ít phải thể hiện tốt những yếu tố khác như đôi mắt, sử dụng ngôn từ mà chủ yếu chỉ bằng những âm cặp nanh và bộ ngực. Cặp mắt luôn liếc qua liếc lại thanh phát ra như gầm thét lên. Nét mặt của chằn nhiều lần. Miệng và nanh trong trạng thái chuyển rất quan trọng, các diễn viên phải giỏi điều khiển động sao cho cặp nanh đưa lên đưa xuống. Trong cơ mặt theo ý muốn để bộc lộ được bản chất của tư thế đi đứng phải ưỡn căng lồng ngực, ngực luôn Màu trắng nhân vật. đi trước và theo chân nhúng nhịp nhàng. Qua phỏng vấn, anh Thạch Sakhol – diễn viên Về trình tự biểu diễn cũng thay đổi theo từng Dù kê đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng đã cho giai đoạn, theo tài liệu và các nghệ nhân Dù kê ở biết vai Chằn có những động tác chính sau: thời kỳ đầu còn sống thì: trước khi trình diễn vở - Pong: bước ra tuồng ở thời kỳ đầu chỉ có hát Hum roông và sau Màu đen - Chai: đi đó mới đồng thanh hô tô 3 câu là “Yak O”. Còn Mô phỏng mặt Chằn vẽ theo cách thức trước đây - Choong chơn: dậm chân tại chỗ, giơ tay việc lồng một số điệu múa cho mở màn trình diễn phải lên cao và chỉ hai ngón tay diễn tả “ta là chỉ mới sau này từ thập niên 50 của thế kỉ XX trở hùng mạnh”. lại đây. Theo lời bà Kim Thị Suông – diễn viên Màu đen Vẽ màu tùy diễn viên Vùng này vẽ tùy diễn viên Vẽ xanh hoặc đỏ Mô phỏng mặt Chằn vẽ theo cách ngày nay Chằn Krong Reap và Hoàng tử Preah Ream Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 82 Soá 13, thaùng 3/2014 Soá 13, thaùng 3/2014 83 Tạp chí Khoa học Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” cho miệng màu đỏ, mũi màu xanh, phần trán có thể Vẽ tùy sáng tạo cho màu đỏ hồng... tất cả những cách thức này tùy của diễn viên thuộc vào khả năng sáng tạo của từng diễn viên, miễn sao thể hiện được nét hung tợn của nhân vật Chằn. Một khuôn mặt của diễn viên vẽ mất khoảng 25 phút. Chất liệu để vẽ mặt là sơn bột màu trộn với mỡ heo. Việc thể hiện những đặc điểm nhân vật trên Màu đen Viền màu đen sân khấu Dù kê dựa vào cơ sở mà những nghệ nhân dân gian trước đã quy định. Ví dụ như Chằn Krong Reap sử dụng trang phục màu đỏ, vẽ mặt cũng dùng màu đỏ tượng trưng cho sức mạnh và Màu trắng hoặc đỏ uy quyền. Vai Khỉ Hanuman được thiết kế trang Mô phỏng vẽ mặt nạ kiểu Chằn nữ phục màu trắng có những xoáy tròn, còn các diễn Chất liệu vẽ mặt trong Dù kê viên vẽ mặt thì lấy tông màu trắng là chủ đạo. Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 Vì là vai phản diện tiêu biểu cho cái ác nên các - Tr’ong diêng: như bưng người lên, hai tay động tác múa của vai Chằn được cường điệu, trông đưa lên cao “hứng máu”. rất dữ tợn. Trên sân khấu, vai Chằn Dù kê thể hiện - Chơ-bôt puk mót: vuốt râu. Màu đen hết mình qua động tác múa và võ thuật. Chằn luôn Ngoài những động tác chính đó, vai Chằn cần dùng động tác võ lực nhằm áp đảo đối phương, ít phải thể hiện tốt những yếu tố khác như đôi mắt, sử dụng ngôn từ mà chủ yếu chỉ bằng những âm cặp nanh và bộ ngực. Cặp mắt luôn liếc qua liếc lại thanh phát ra như gầm thét lên. Nét mặt của chằn nhiều lần. Miệng và nanh trong trạng thái chuyển rất quan trọng, các diễn viên phải giỏi điều khiển động sao cho cặp nanh đưa lên đưa xuống. Trong cơ mặt theo ý muốn để bộc lộ được bản chất của tư thế đi đứng phải ưỡn căng lồng ngực, ngực luôn Màu trắng nhân vật. đi trước và theo chân nhúng nhịp nhàng. Qua phỏng vấn, anh Thạch Sakhol – diễn viên Về trình tự biểu diễn cũng thay đổi theo từng Dù kê đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng đã cho giai đoạn, theo tài liệu và các nghệ nhân Dù kê ở biết vai Chằn có những động tác chính sau: thời kỳ đầu còn sống thì: trước khi trình diễn vở - Pong: bước ra tuồng ở thời kỳ đầu chỉ có hát Hum roông và sau Màu đen - Chai: đi đó mới đồng thanh hô tô 3 câu là “Yak O”. Còn Mô phỏng mặt Chằn vẽ theo cách thức trước đây - Choong chơn: dậm chân tại chỗ, giơ tay việc lồng một số điệu múa cho mở màn trình diễn phải lên cao và chỉ hai ngón tay diễn tả “ta là chỉ mới sau này từ thập niên 50 của thế kỉ XX trở hùng mạnh”. lại đây. Theo lời bà Kim Thị Suông – diễn viên Màu đen Vẽ màu tùy diễn viên Vùng này vẽ tùy diễn viên Vẽ xanh hoặc đỏ Mô phỏng mặt Chằn vẽ theo cách ngày nay Chằn Krong Reap và Hoàng tử Preah Ream Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 82 Soá 13, thaùng 3/2014 Soá 13, thaùng 3/2014 83 Tạp chí Khoa học Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” Dù kê lâu năm trong đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Dù kê còn vươn tới những con người Khmer trên 3. Kết luận văn mà các nghệ nhân dân gian Khmer gửi gắm Trăng thì hát trước khi diễn gọi là Hum roông. đất Campuchia và được tiếp nhận nồng hậu. Cấu Nhìn chung, sân khấu của người Khmer gắn vào cho chính bản thân và cộng đồng. Như vậy, Lúc xưa còn có múa Băm bô trước khi hát Hum trúc song tuyến đối lập – thiện và ác, nhân đức và liền với tôn giáo và tín ngưỡng. Vai Chằn là một chúng ta thấy ở đây thể hiện khát vọng của dân tộc ronl, đây là điệu múa lai Ấn nhưng ngày nay gần bạo tàn, chính nghĩa và phi nghĩa, yêu nước và phản hình tượng tiêu biểu cho những gì xấu xa, gian Khmer theo tư tưởng, triết lý Phật giáo với quan quốc... trong tuồng tích diệt Chằn truyền thống đã dối, nguy hiểm đang tồn tại. Tiêu diệt thế lực này niệm: dù rằng cái thiện và cái ác luôn tồn tại song để hướng đến một cuộc sống yên bình và vươn tới hành trong đời sống nhưng cuối cùng cái thiện những giá trị tốt đẹp. Đó là bài học đạo đức nhân luôn chiến thắng và chinh phục cái ác. Tài liệu tham khảo Lê Hương. 1969. Người Việt gốc Miên, Xuất bản Trí Đăng. 277tr. Nguyễn Thị Tâm Anh. 2006. Tài liệu điền dã chép tay. Nhiều tác giả. 1988. Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ. NXB Tổng hợp Hậu Giang. 372tr. Nhiều tác giả. 1997. Văn hóa nghệ thuật Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. NXB VH TT Hà Nội. 491tr. Sở VH – TT Tỉnh Sóc Trăng & Phân viện VHNT Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh. 1998. Về sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ. NXB Sở VH – TT. 173tr. Động tác “hứng máu” của vai Chằn Dù kê do anh Thạch Dara (Đoàn Nghệ thuật Sóc Trăng) thể hiện Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 như không còn lưu truyền nữa. Ngày nay, trình tự Hóa trang vai Khỉ Hanuman trong Dù kê diễn trở nên linh hoạt hơn, đơn giản hơn cho phù Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 hợp với điều kiện và hoàn cảnh các đoàn Dù kê4. Khi ra diễn, các diễn viên được xức dầu thơm trở thành một quán tính của thị hiếu tâm lý thưởng đã được làm phép để diễn thật có hồn. Tùy tuyến ngoạn sân khấu, vẫn chưa thay đổi với các thầy nhân vật mà sẽ ra sân khấu theo hướng khác nhau. tuồng và khán giả Khmer Nam Bộ. Chằn trên sân Tuyến nhân vật thiện sẽ ra phía tay trái sân khấu, khấu Dù kê không mang tính ma thuật mà chủ yếu vô phía tay phải. Trống kèn cũng ngồi phía tay trái tượng trưng cho cái xấu, các ác tồn tại xung quanh sân khấu. Tuyến nhân vật ác có thể ra phía tay phải đời sống. Từ những con người gian xảo lừa lọc, nhằm tượng trưng cho sự ngang ngược, ngông lực lượng ngoại xâm đã từng đe dọa cuộc sống của cuồng của vai phản diện. Dù kê từ khi ra đời đã đáp ứng được nhu cầu đồng bào, đến các thế lực ma quỷ, thần linh trong của cư dân Khmer Nam Bộ. Một sản phẩm riêng có niềm tin sâu thẳm của cư dân Khmer. của những người con Khmer vùng Nam Bộ nay đã Như thế, hình tượng Chằn Dù kê đã đi từ hư khẳng định được vị thế của mình. Không những thế, đến thực, từ những hoang đường đến hiện hữu. Cùng mang ý nghĩa giáo dục nhân cách con người, 4 Qua tổng hợp, ở Sóc Trăng chỉ còn 3 đoàn Dù kê do tư nhân hướng đến những giá trị nhân văn như các loại thành lập là duy trì hình thức cúng Tổ như ngày xưa: Đoàn Roong Roong, xã Phú Tân, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng; hình sân khấu khác nhưng hình tượng Chằn Dù kê Đoàn Xà Coong (Ánh Binh Minh), xã Tham Đôn, huyện Mỹ lại “đời” hơn nên được cư dân Nam Bộ tiếp nhận Xuyên, tỉnh Sóc Trăng; Đoàn ông Tha (Chòng bệt), xã Phú Mỹ, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. nhiệt tình và cởi mở. 84 Soá 13, thaùng 3/2014 Soá 13, thaùng 3/2014 85 Tạp chí Khoa học Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” Dù kê lâu năm trong đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Dù kê còn vươn tới những con người Khmer trên 3. Kết luận văn mà các nghệ nhân dân gian Khmer gửi gắm Trăng thì hát trước khi diễn gọi là Hum roông. đất Campuchia và được tiếp nhận nồng hậu. Cấu Nhìn chung, sân khấu của người Khmer gắn vào cho chính bản thân và cộng đồng. Như vậy, Lúc xưa còn có múa Băm bô trước khi hát Hum trúc song tuyến đối lập – thiện và ác, nhân đức và liền với tôn giáo và tín ngưỡng. Vai Chằn là một chúng ta thấy ở đây thể hiện khát vọng của dân tộc ronl, đây là điệu múa lai Ấn nhưng ngày nay gần bạo tàn, chính nghĩa và phi nghĩa, yêu nước và phản hình tượng tiêu biểu cho những gì xấu xa, gian Khmer theo tư tưởng, triết lý Phật giáo với quan quốc... trong tuồng tích diệt Chằn truyền thống đã dối, nguy hiểm đang tồn tại. Tiêu diệt thế lực này niệm: dù rằng cái thiện và cái ác luôn tồn tại song để hướng đến một cuộc sống yên bình và vươn tới hành trong đời sống nhưng cuối cùng cái thiện những giá trị tốt đẹp. Đó là bài học đạo đức nhân luôn chiến thắng và chinh phục cái ác. Tài liệu tham khảo Lê Hương. 1969. Người Việt gốc Miên, Xuất bản Trí Đăng. 277tr. Nguyễn Thị Tâm Anh. 2006. Tài liệu điền dã chép tay. Nhiều tác giả. 1988. Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ. NXB Tổng hợp Hậu Giang. 372tr. Nhiều tác giả. 1997. Văn hóa nghệ thuật Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. NXB VH TT Hà Nội. 491tr. Sở VH – TT Tỉnh Sóc Trăng & Phân viện VHNT Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh. 1998. Về sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ. NXB Sở VH – TT. 173tr. Động tác “hứng máu” của vai Chằn Dù kê do anh Thạch Dara (Đoàn Nghệ thuật Sóc Trăng) thể hiện Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 như không còn lưu truyền nữa. Ngày nay, trình tự Hóa trang vai Khỉ Hanuman trong Dù kê diễn trở nên linh hoạt hơn, đơn giản hơn cho phù Ảnh chụp: Nguyễn Thị Tâm Anh, 2006 hợp với điều kiện và hoàn cảnh các đoàn Dù kê4. Khi ra diễn, các diễn viên được xức dầu thơm trở thành một quán tính của thị hiếu tâm lý thưởng đã được làm phép để diễn thật có hồn. Tùy tuyến ngoạn sân khấu, vẫn chưa thay đổi với các thầy nhân vật mà sẽ ra sân khấu theo hướng khác nhau. tuồng và khán giả Khmer Nam Bộ. Chằn trên sân Tuyến nhân vật thiện sẽ ra phía tay trái sân khấu, khấu Dù kê không mang tính ma thuật mà chủ yếu vô phía tay phải. Trống kèn cũng ngồi phía tay trái tượng trưng cho cái xấu, các ác tồn tại xung quanh sân khấu. Tuyến nhân vật ác có thể ra phía tay phải đời sống. Từ những con người gian xảo lừa lọc, nhằm tượng trưng cho sự ngang ngược, ngông lực lượng ngoại xâm đã từng đe dọa cuộc sống của cuồng của vai phản diện. Dù kê từ khi ra đời đã đáp ứng được nhu cầu đồng bào, đến các thế lực ma quỷ, thần linh trong của cư dân Khmer Nam Bộ. Một sản phẩm riêng có niềm tin sâu thẳm của cư dân Khmer. của những người con Khmer vùng Nam Bộ nay đã Như thế, hình tượng Chằn Dù kê đã đi từ hư khẳng định được vị thế của mình. Không những thế, đến thực, từ những hoang đường đến hiện hữu. Cùng mang ý nghĩa giáo dục nhân cách con người, 4 Qua tổng hợp, ở Sóc Trăng chỉ còn 3 đoàn Dù kê do tư nhân hướng đến những giá trị nhân văn như các loại thành lập là duy trì hình thức cúng Tổ như ngày xưa: Đoàn Roong Roong, xã Phú Tân, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng; hình sân khấu khác nhưng hình tượng Chằn Dù kê Đoàn Xà Coong (Ánh Binh Minh), xã Tham Đôn, huyện Mỹ lại “đời” hơn nên được cư dân Nam Bộ tiếp nhận Xuyên, tỉnh Sóc Trăng; Đoàn ông Tha (Chòng bệt), xã Phú Mỹ, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. nhiệt tình và cởi mở. 84 Soá 13, thaùng 3/2014 Soá 13, thaùng 3/2014 85
File đính kèm:
hinh_tuong_chan_trong_san_khau_du_ke_cua_nguoi_khmer_o_nam_b.pdf